Kako su politika i ekonomija transformisale stanove

TEKST: Milka Gnjato, partner i kreativni direktor, Zabriskie d.o.o.

Ako smo kao društvo, odnosno kao političko-ekonomski sistem ušli i (ipak ne u potpunosti) prošli kroz proces tranzicije iz planske privrede u slobodno tržište, šta se u tom procesu desilo sa stanom? Ne sa investicijama u stambenom sektoru, ne sa politikama i ekonomijom (grado) stanogradnje, već upravo sa stanom - prostorom svakodnevnog života?

IZMEĐU DVA SVETSKA RATA

Bez ulaženja u moguću, veoma kompleksnu, stratifikaciju tipologije stanova po najrazličitijim kriterijumuma, od ekonomskih do projektantskih, stanogradnju u Srbiji početkom 20. veka, zanimljivo je posmatrati kroz dve vrste izgradnje:

  • zgrada sa rentijerskim stanovima za srednju i višu klasu
  • zgrada koje je gradila opština sa stanovima za siromašne činovnike i radnike.

Kvadratura tzv. opštinskih stanova se kretala od 20 m2 do kasnije i 60 m2, a kvdratura rentijerskih stanova od 70 m2 pa na više. Prosečan broj korisnika stana je svakako varijabla, ali se računa sa oko 3 - 4 člana za obe vrste stanova.

Za funkcionalnu organizaciju stanova tog vremena bilo je karakteristično povezivanje prostorija stana preko jedne centralne prostorije - hodnici su izbegavani zbog imperativa racionalnije distribucije prostora.

U stanovima za siromašne spolja se direktno ulazilo u kuhinju koja je u sebi integrisala i trpezariju i dnevni boravak, a iz nje se ulazilo u jednu, eventualno dve sobe. U stanovima za srednju i višu klasu, princip organizacije leži u istovetnom ishodištu samo je razvijen u skladu sa bitno drugačijim ekonomskim mogućnostima.

Iako postoje i drugi principi organizacije, najčešće je prva ulazna prostorija bila u funkciji trpezarije, i iz nje se ulazilo u salon, sobe, ekonomski deo stana - kuhinju, ostavu, sobu za poslugu, kupatilo.

Dakle, stanovi su imali svoje veoma jasno težište, koje je generisalo stil života. To težište je istovremeno bilo simboličko (tradicija), funkcionalno (poveznica između dve glavne zone – tehničke i stambene) i uzročno – posledično - geometrijsko (racionalnost distribucije prostora). Površina tih stanova se kretala od 70 m2 pa naviše i stanovi ispod 100 m2 su smatrani za male stanove.

DOBA SOCIJALIZMA

Ono što najviše karakteriše stambenu arhitekturu posle drugog svetskog rata, naročito u periodu od druge polovine 60-tih do druge polovine 70-tih godina je veliki istraživački rad i veoma značajan doprinos raznovrsnosti tipologija organizacije stana. Veoma je kompleksna i slojevita tema istraživanje celokupne tematike stanogradnje u vreme socijalizma, od načina finansiranja, načina urbanističkog planiranja i korišćenja zemljišta, preko standardizacije proizvodnje i izgradnje, sveopšte politike industrijalizacije, standardizacije normativa za projektovanja stambenih zgrada i razvoja samih tipologija. Međutim, za ovo komparativno razmišljanje, a u cilju prepoznavanja u kom pravcu se razvija stan danas, i kakav je uticaj ekonomije, politike i socioloških tendencija na  organizaciju i veličinu stana, najviše će reći zvanični podaci Zavoda za statistiku. Prosečna kvadratura stana po članu domaćinstva između 50-ih i 60-ih godina je iznosila oko 9m2, 70-ih je porasla na 12 m2, da bi do 1986. došla do skoro 18 m2 po članu domaćinstva. Što se strukture tiče, brojem su  ubedljivo prednjačili dvosobni stanovi. Ipak, krajem osamdesetih godina, prosečna kvadratura stana je iznosila oko 70 m2, a prosečan broj članova domaćinstva je bio 3-4.

Ovi podaci veoma rečito govore o tadašnjem standardu vezano za stambeni prostor i tendencijama koje su, iako na minimumu, ipak bile u pravcu približavanja zapadnoevropskim standardima. Još zanimljivije činjenice su one koje se odnose na raznovrsnost tipologija funkcionalnih organizacija stanova. I u doba državnog vlasništva i investicija iz društvenog sektora, racionalnost prostora, maksimalna iskorišćenost stambenog kvadrata i najracionalniji mogući odnos tzv. bruto i neto kvadrature je bila apsolutni primat. Međutim, ono što čini specifičnost i u mnogome izdvaja tipologije tadašnjih organizacija od pre i post socijalističkog perioda, je činjenica da zemljište nije imalo tržišnu vrednost i da je distribucija prostora u urbanističkom smislu bila daleko od racionalne. Upravo zbog takvog tretiranja građevinskog zemljišta, otvorile su se mogućnosti za veoma veliki broj izuzetno kvalitetnih sklopova objekata višeporodičnog stanovanja koji su omogućili projektovanja celog niza raznovrsnih i funkcionalno izuzetno kvalitetnih tipologija stanova.

Najzanimljivija u tim tipologijama koje je većinski moguće razvrstati u sledećih pet kategorija: koncept proširene komunikacije, koncept kružne veze, centralnog sanitarnog jezgra ili produžene vizure, je činjenica, da ih sve karakteriše izuzetna fluidnost prostora i mogućnost različitih povezivanja prostorija.

Jedan od možda najznačajnijih kvaliteta je promišljeno pozicioniranje trpezarije, kao zone aneksirane dnevnom boravku. Tako je generisana gradacija dnevnog prostora kao i osoben način života, a zadržavanje funkcije trpezarije kao simboličkog centra stana, ali i kao prostora koji povezuje dnevnu, noćnu i ekonomsku zonu, može da se posmatra i kao direktan nastavak na prijemnu prostoriju u stanovima predsocijalističkog Beograda i Srbije.

Ipak, važnija činjenica od prepoznavanja nekakvog istorijskog kontinuiteta je ta da je takvim fluidnim karakterom celokupne organizacije stana tj. i realnim, ali i subjektivnim povećanjem komfora, uspešno kompenzovan manjak kvadrata.

PERIOD OD 90-IH DO DANAS

Prosečna kvadratura stanova izgrađenih posle 1990. je, prema nekim istraživanjima, oko 55 m2, iako zvanična statistika kaže drugačije (oko 70 m2). Zvanični podaci teško da su relevantni jer ne uzimaju u obzir anomalije – bespravnu gradnju i fizičke deobe.

U prvom periodu stanogradnje investirane privatnim kapitalom, standardi dostigunti krajem osamdesetih godina su se donekle i zadržali da bi oko i posle svetske finansijske krize značajno opali. Trenutno, zahvaljujući ponovnoj „groznici građenja“ jasna je tendencija povećanja standarda u smislu veličine prostora, kao i u smislu kvaliteta izgradnje, ali su negativne posledice u funkcionalnoj organizaciji, koje je stan pretrpeo u decenijama tranzicije, evidentne.

Najnečitljivijom je možda ostala činjenica da se stan transformisao u odnosu na prethodne periode i da se diverzitet funkcionalne organizacije stana drastično smanjio. Većina stanova se projektuje tako da je prostor predefinisan i da nikakva fluidnost ni fleksibilnost prostora ne postoji. Svaka prostorija je ćelija za sebe. Usled pritiska za organizacijom što više soba u što manjoj kvadraturi izgubila se definisana zona trpezarije i skoro bilo kakve vrste antrea. U masovnoj primeni u Srbiji, ali i u celom svetu, je princip organizacije kuhinje i trpezarije koji je zapravo prvi osmislio Alvar Aalto – to je podužna organizacija u jedinstvenom prostoru kuhinje, trpezarije i dnevnog boravka.

Ono što je bio genijalan dizajnerski čin – Aaltova kuhinja i trpezarija, postao je ultimativni čin racionalizacije prostora, zbog jedne veoma važne činjenice - da se takvom organizacijom ove tri funkcije, smanjuje potrebna širina stana i tako omogućava smeštanje većeg broja stanova u jednom nizu. To je najčešće imperativ postavke sklopa zgrade zbog racionalnog korišćenja zemljišta koje, sad već u svim delovima sveta, ima svoju tržišnu vrednost.

Ovakva organizacija dnevne i ekonomske zone stana je danas u većinskom procentu zastupljena u velikom broju zemalja, bez razlike u ekonomskoj moći države ili kulturološkim karakteristikama. Ipak sa značajnom razlikom - u zemljama zapadne Evrope i Amerike kvadratura koju zauzimaju ove tri zone je značajno veća od onih u Srbiji i samim tim su mogućnosti organizacije takvih prostora kao i načini korišćenja neuporedivo diverzifikovaniji.

Na teritoriji Srbije su dnevne zone, usled česte poddimenzionisanosti i nepostojanja ikakve fleksibilnosti u organizaciji kao ni protočnosti prostora na nivou stana kao celine, prezagušene. Posledično se dešava suprotan efekat onome iz prethodnog perioda. Za realnu kvadraturu kuhinje, trpezarije i dnevnog boravka od npr. 20 m2, subjektivni osećaj je 17 m2. Možda još značajnija činjenica je da se izgubila bilo kakva gradacija dnevnih zona, a time i bilo kakav diverzitet atmosfera, koja je ranije postojala u većini tipologija.

Jedno od najdirektnijih prepoznavanja socio-ekonomskog stanja u državi je upravo kroz sagledavanje aktuelnih tipologija, načina distribucije prostora, načina korišćenja tog prostora, kroz analizu prosečne kvadrature stana, tj. stambenog prostora po korisniku, kao i kroz analizu standarda, kako funkcionalnih tako i onih vezanih za kvalitet gradnje.

KORELACIJA RAZVIJENOSTI DRUŠTVA I KVALITETA STANOVA

Jugoslovenski institut za urbanizam i stanovanje je 1975. sproveo anketu nad 8.500 stanovnika Novog Beograda u kojoj su ispitanici svoje stanove ocenili kao izuzetno funkcionalne. Veliko je pitanje kakve bismo rezultate ankete dobili danas, sa istim uzorkom ispitanika vlasnika stanova u objektima izgrađenim posle 1990.

Svet nas uveliko prestiže na temu tendencija u razvoju stambenog prostora i krajnje je vreme da se temi kvaliteta stambenog prostora u današnjim okolnostima pristupi na studiozniji način i da svaki od aktera, osim što prepozna lični interes, prepozna i sopstvenu odgovornost. Ipak, to neće biti moguće sve dok se stručnom regulativom i planskim aktima ne napravi prostor za rad na poboljšanju kvaliteta stanogradnje, u svakom smislu.

Svakako da je prosečan kvalitet stambenog prostora direktna posledica ekonomske moći države, ali je i socijalno-psihološka slika populacije, posredno, posledica između ostalog i kvaliteta stambenog prostora.